Էսօր զուտ անձնական գործի բերումով օգտագործեցի լրագրող լինելուս հանգամանքը: Նախ ասեմ, որ միշտ նողկանք էի զգում բոլոր այն կոլեգաներիս հանդեպ, ովքեր տեղի-անտեղի ու ի լուր բոլորի հայտարարում են դա` գործն առաջ տանելու նպատակով:

Բայց էսօր հունից հանեցին: Պատմում եմ:

Մի քանի ամիս առաջ գրել էի, թե Ավ. Իսահակյանի անվան գրադարանում ինչ լավ էին ընդունել ինձ, թղթաբանություն-տարություն չկա, ու ... Քանի որ այլեւս ուսանող չեմ ու Երեւանի քաղաքացի նույնպես չեմ, մի քանի ամիս առաջ խնդրել էին տանել տեղեկանք աշխատավայրից ու աշխատանքային պայմանագիրս: Տարել էի: Հանգիստ-խաղաղ օգտվեցի մինչեւ հոկտմբերի վերջը: Բայց աշխատանքային պայմանագիրս վերջացավ ու նոր պայմանագիր կնքվեց: Ես էլ մի երկու օր առաջ թարմ-թարմ պայմանագիրը ձեռքիս գնում եմ գրադարան` ընթերցելու կարիքներս բավարարելու: Ու մեկ էլ հոպ...
Սպասարկման բաժնից ուղարկում են տնօրենի ընդունարան: Տնօրենի ընդունարանում մի կին դռան մոտից ինձ բացատրում է, թե նախ ինձ մոտ պիտի գաս ու ուղեկցում է փոխտնօրենների սենյակ: Դե գնացի: Պայմանագիրս նայեց, նայեց ու թե երկարացման ամսաթիվը ճիշտ տեղում չի գրված, պիտի նորից գրվի ու կնքվի:

Խելոք-խելոք հետ եկա, մեր հաշվապահին բացատրեցի ուզածս, մարդը համբերատար ամեն ինչ արեց: Ու էսօր պայմանագիրս ձեռքիս նորից գնացի գրադարան: Նախ սպասարկման բաժնի աշխատողը սկսեց չինովնիկություն անելը, թե մինչեւ քարտդ տալը, պայմանագիրդ ինձ ցույց տուր: Չդիմացա, սեւեռուն հայացքով նայեցի աչքերին ու ուղղակիորեն պահանջեցի, որ տար: Սուս-փուս հանեց, տվեց:

Գնացի փոխտնօրենի մոտ, քանի որ նախորդ անգամ ասել էր, թե ինձ մոտ նախ պիտի գաս, ես էլ լսող, օրենքը հարգող մարդու պես նրա սենյակ մտա: Ու ամենակատաղացնողն այն էր, որ պարզվեց այդ կինը բացարձակպես գլուխ չէր հանում գործից: Հարցնում է, թե աշխատավայրից բերված տեղեկանքդ ուր է: Պատասխանում եմ, որ արդեն վաղուց եմ դա բերել ու այլեւս չեք ուզել դրանից: Ասացի` չեմ հասկանում, թե իմաստը որն է նորից տեղեկանքի, եթե պայմանագիրը բերել եմ ու դա արդեն հերիք է: Ու շատ կտրուկ տոնով էի հետը խոսում: Եթե դրանից էլ էն կողմ խելոք լինեի, հազար տեղ վազել էին տալու: Էդ կինը ուզում էր թփրտալ, թե աղջիկ ջան, ինչպես ես խոսում, եւ այլն... Բայց էդտեղ դիմեցի շանատաժի` շատ նուրբ ձեւով հասկացնելով, որ լավ չեն աշխատում ու թս խնդիրը պետք է մամուլի միջոցով բարձրացնել: Ասելս ու սսկվելը մեկ եղավ:

Զանգեց, ինչ-որ մեկի հետ երկար-բարակ կոնսուլտացիա էր անում, թե իմ դեպքում ինչ պիտի անի, վերջը խնդրեց, որ գնայի տնօրենի ընդունարան: Այ էդտեղ ավելի ջղայնացա: Այսինքն` ինքը բացարձակ գլուխ չէր հանում գործից ու նախորդ անգամ անկապ տեղն էր ինձ իր մոտ քարշ տվել: Էնքան թերարժեքության բարդույթներ ունեն, որ մարդ են ման գալիս իրենց պուճուր-մուճուր պաշտոնի մասին տեղեկացնելու համար:

Տնօրենի ընդունարանում մի բարեհամբույր կին էր: Բայց ես էնքան ջղայնացած էի, որ հետը հազիվ էի խոսում: Մտավ տնօրենի սենյակ, տնօրենը մակագրեց, հարցը լուծվեց:

Հետո արդեն սպասարկման սրահում նորից տեսա փոխտնօրենին, ով վախեցած նայեց վրաս, հետո չգիտեմ` ինչ հայացքով նայեց սպասրկման սենյակի աշխատողին, որից հետո վերջինս էլ փափկեց ու ձեռքերս պաչելով սկսեց խոսել:

Ու էսքանից հետո մի բան հասկացա, որ Հայաստանում քիթ-մռութով, մունաթով գործն ավելի հեշտ է առաջ գնում, քան թե զսպվածությամբ ու քաղաքակիրթ լինելով: /Չնայած` սրա մասին միշտ էլ լսել էի, բայց կաշվիս վրա չէի զգացել/:
 

ԱՄՆ դեսպանատունը անգլերենի դասեր է կազմակերպում լրագրողների համար: Ես էլ էսօր հրավիրված է գիտելիքների մակարդակը ստուգող թեստ հանձնելու:

Երբ մտանք, ոտքից գլուխ ստուգեցին: Ու դա ահավոր էր: Պայուսակիցս հանել տվեցին գրեթե ամեն ինչ` օծանելիքս, ֆոտոխցիկը, ձայնագրիչը, ֆլեշկաները, բջջայինը:

Կոնտրոլ ստուգում անցնելուց հետո թողեցին ներս գնալ: Էն էլ հատուկ ուղեկցող կար հետներս, որ, երեւի, ավելորդ ծակուծուկ չմտնեինք:

Երեխեքից մեկն ասաց` "ոնց որ գաղտնի գործակալներ լինենք": Բայց իրականում հանցագործի տեղ էինք: Համենայն դեպս ինձ էդպես թվաց: Ու հիշեց մեր Կարենի խոսքերը, որ վերջերս նյութիս մեջ գրել էի.

"...չէ որ հենց "բաց սահմանների" ջատագով ԱՄՆ-ի եւ Եվրոպայի սահմանները փակ են իրականում. մինչեւ երկարատեւ ու հոգնատանջ անող փորձությունը չհաղթահարես, երբեք էլ չես կարող հայտնվել այդ երկրներում. հազար տիպի փաստաթուղթ ես լրացնում, որպես հանցագործության կասկածյալ հարցաքննվում ու դեռ վերջում էլ անհայտ է` վիզա կստանաս, թե ոչ": http://yerkir.am/newspaper/index.php?section=21&id=2826

Երեւի մի քանի տասնյակ անհայտ ու քիչ թե շատ հայտնի հասարակական կազմակերպություններ առավոտից երեկո խոսում են գենդերային հավասարությունից:

Գենդեր, հա գենդեր, կնոջ իրավունքներ, հավասարություն…

Ես հասկանում եմ` շատ պոպուլյար ու մի քիչ էլ գայթակղիչ թեմա է:

Ինձ շատ հետաքրքրում է, թե ով ինչպես է ընկալում «գենդերային հավասարություն» կոչվածը:

Օրինակ կին-ամուսին հարաբերություններում «գենդերային հավասարությունը» ինչպես կարող է արտահայտվել:

Էս դեպքում ինչ հավասարության մասին կարող է խոսք լինել????

Ասեմ, որ ուսանողական ամբողջ կյանքս վատնել եմ գենդեր ուսումնասիրելով, վերջում էլ դիպլոմային աշխատանքս էդ թեմայով եմ պաշտպանել: Բայց դրանից մի քանի ամիս հետո հասկացա, որ ոչ մի հավասարություն գոյություն ունենալ չի կարող ու չպիտի ունենա:

Արդեն երկու շաբաթ էլ չկա, ինչ դասերը սկսվել են, ու արդեն լիքը բողոքներ եմ լսում` դրամահավաքության հետ կապված:

Մի շրջան կար, որ Նախարարության խիստ հրամանները տեղ էին հասնում, փող չէի հավաքում:

Դե դա, իհարկե, Սպարտակ Սեյրանյանի շնորհիվ էր: Մարդը հասավ արդյունքի, բայց հիմա նորից բարձիթողի վիճակ է:

Գրում եմ պատմությանս երկրորդ մասը:

 Ես էդպես մտածմունքների մեջ էի` արթնացնեմ էս մարդուն, թե չէ, ու մեկ էլ հանկարծ մեքենան փչանում է: Ով կյանքում գոնե մի անգամ «111» համարի երթուղայինը նստել է, կիմանա, որ էդ մեքենաները կարող են փչանալ ամեն փոսի մեջ ընկնելու դեպքում:

 Վարորդը իջավ, մեքենայի առաջին մասը բացեց, նայեց, հետ եկավ, թե ժողովուրդ «մատոռը խփեց, իջեք, մի հինգ րոպեից մյուսը կգա»:

 Մարդիկ բոլորը սկսեցին իջնել: Ես էլ ուզած-չուզած սկսեցի արթնացնել ուսիս հենված քնածին: Էդ տղան աչքերը բացեց, նայեց ինձ, հետո կողքերը` դատարկ մեքենա, անծանոթ աղջիկ: Մի վայրկյան զարմացած, չհասկացող հայացքով նայեց ինձ, հետո արագ հարցրեց.

 -Էս «111՞»-ն է:

-Հա, ուղղակի մեքենան փչացել է, պիտի իջնենք: Թողեք անցնեմ:

 Ոտքերը մի կողմ քաշեց, անցա ու իջա մեքենայից: Քիչ հեռու կանգնած սպասում էի հաջորդ երթուղայինին, տեսա, որ դեպի ինձ էր գալիս: Մոտեցավ, սկսեց հազար անգամ ներողություն խնդրելը: Քունը գլխից անցել էր արդեն, ամեն ինչ հիշել-հասկացել էր ու մի քիչ շփոթված էր:

 Որպես «վնասի» փոխհատուցում որոշեց ինձ տուն ճանապարհել: Ասացի, որ դրա կարիքը բոլորվին չկա: Բայց չէ, պինդ կանգնել էր կողքիս ու չէր շարժվում: Մի քիչ հետո ասաց.

-Ծանոթանանք, իմ անունը Սուրեն է:

-Շատ ուրախ եմ,- կարճ կապեցի ես: Հաստատ էնպիսի տոնով ասացի, որ չէր համարձակվի անունս հարցնել:

 Մի յոթ-ութ րոպե հետո հաջորդ 111-ը եկավ, երկուսով նստեցինք: Ինձ մի տղա տեղ զիջեց, ես նստեցի մեքենայի վերջում, նա կանգնած մնաց. ամբողջ ժամանակ աչքը չէր կտրում ինձնից: Մի քիչ հետո տեղ ազատվեց, կարողացավ հետ գալ, ինձ ավելի մոտ կանգնել: Անընդհատ ուզում էր ինչ-որ բան ասել, բայց չէր ստացվում: Զգացի, որ չէ, պրծում չկա էդ մարդուց, հանեցի հեռախոսս, զանգեցի քուրիկիս ու շատ դեմոնստրատիվ կերպով խնդրեցի. «Պապային ասա, թող 5 րոպեից դուրս գա` ինձ դիմավորելու»:

 Էսքան բան: Մնացածն արդեն պարզ է, երեւի:
 

Արդեն սկսել եմ նորից ուշ տուն գնալ: Երեկ երթուղայինի մեջ մի տղա նստեց կողքիս: Ես,  սովորականի պես, հոգնած ու մի քիչ էլ անջատված պատուհանից դուրս էի նայում: Զգացի, որ կողինս ավելի հաճախակի  է կպչում ինձ: Նայեցի վրան. ննջում էր, ու մեքենայի ամեն շարժումից մի լավ օրօրվում: Մի քիչ հետո կամաց-կամաց սահեց, թիկունքով հենվեց թեւիս, գլուխը հետ գցեց, դրեց ուսիս: 

Ես, մեղմ ասած, անհարմար իրավիճակում էի հայտնվել: Չգիտեի` արթնացնեի, թե չէ: Մտածում էի` դե վերջիվերջո մարդ է, անուշ քնած է, միգուցե շատ հոգնած է: Ախր, մյուս կողմից էլ անծանոթ տղա, ինձ հենված քնած, աջուձախ լիքը մարդ:

Սպասում էի, որ մեքենան մի փոսի մեջ կընկնի ու շատ ուժեղ թափ կտա, կամ  նրա հեռախոսը կզանգի, կամ էլ, չգիտեմ ինչ, բայց մի բան կլինի, ու կարթնանա:

Հետաքրքիր է, թե դուք ինչ կանեիք, եթե նույն իրավիճակում հայտնվեիք: Ու ձեր կարծիքով ես ինչ արեցի?
 

Ուրբաթ օրը գնացել էի «Հայոց լեզու եւ գրականություն» առարկայի բանավոր քննությունը լուսաբանելու:

Ընդհանուր առմամաբ մառազմատիկ բաները գրեցի նյութիս մեջ, բայց մի բան չէի գրել ու չգիտեմ էլ` ինչի:

Հանձնաժողովի նախագահը պատմեց, որ դիմորդներից մեկի հարցը եղել է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը», ու էդ երեխան «բացահայտումներ» է արել. Խորենացին նախ 8-րդ դարի պատմիչ է ու գրել է Ստալինյան բռնությունների մասին:

«Մենք բոլորս ինտուիտիվ կերպով վստահ ենք, որ արիացիներ ենք, չէ՞: Բայց փաստեր մինչեւ հիմա չենք ունեցել: Իսկ այս դամբարանի պեղումները գալիս, հաստատում են, որ այո, արիական ծեսով ապրող հզոր, ռազմատենչ մի հասարակություն է եղել Հայաստանում, որը հնարել է պրոֆեսիոնալ զենքեր, ընտելացրել է ձիուն եւ ձիու օգնությամբ, փաստորեն, հեղաշրջել պատմության անիվը»,- ասաց Մշակույթի նախարարության պատմամշակութային ժառանգության կենտրոնի տնօրեն, հնագետ Հակոբ Սիմոնյանը:

Նրա ղեկավարությամբ ներկայումս պեղումներ են կատարվում Աշտարակից մոտ 3.5 կմ արեւմուտք գտվող` Փարպի, Օշական, Ոսկեվազ գյուղերի միջակայքում գտնվող «Ստորին Նավեր» դամբարանադաշտում, որը ուշագրավ հուշարձան է` կառուցված Ք.ա. 3-րդ հազարամյակի 2-րդ կեսին: Սա պատմական այն ժամանակաշրջանն է, երբ Հայաստանում ի հայտ են եկել վաղ պետական կազմավորումներին բնորոշ առանձնահատկություններ` սոցիալական շերտավորում, վերնախավի թաղման հատուկ ծես, ընտելացված ձի, պրոֆեսիոնալ զենքեր, ոսկերչական բարձր դպրոց, ապակեգործություն եւ այլն: 

Նման հուշարձաններ ՀՀ-ում մեկ տասնյակի չափ կա, սակայն դրանցից պեղվել է միայն երկուս-երեքը: Աշտարակին մոտ գտնվող տեղանքը Խորհրդային տարիներին անուշադրության է մատնված եղել, եւ ըստ հնագետի, երջանիկ պատահականությամբ է, որ վեց հեկտար տարածքի վրա պահպանվել է շուրջ 30 դամբարանաբլուր: Դրանցից յոթն արդեն պեղվել է, իսկ ութերորդի պեղումները սկսվել են երկու ամիս առաջ:

«Ստորին Նավեր» տեղանքը համընկնում է, ըստ Մովսես Խորենացու նկարագրության, Հայկ Նահապետի անդրանիկ որդու բնակության վայրի հետ. Բելի հետ ճակատամարտից հետո Արամանյակը ամբողջ գերդաստանով տեղափոխվում է երկու կարկաչահոս գետակների միջեւ եղող Արագած լեռան հարավային լանջը.

«Ղեւոնդ Ալիշանի տոմարական հաշվարկներով` Հայկի եւ Բելի ճակատամարտը պետք է տեղի ունեցած լիներ Ք.ա. 2492 թվականին: Գերմանիայում եւ Ամերիկայում կատարված ռադիոածխածնային անալիզի արդյունքները զարմանալիորեն համընկնում են այս թվագրության հետ: Այսինքն` այս դամբարանագլուխները, կարծես, հավաստում են պատմահոր վկայությունը»:

Ութերորդ դամբարանաբլուրը ամենամեծն էր` տրամագիծը 35 մետր, բարձրությունը` 4 մետր: Այս բլուրի տակ սովորական դամբարան հայտնաբերելու սպասելիքները այնքան էլ չեն արդարացել: Պարզվել է, որ դամբարանի վրա մոնումենտալ մի կառույց է, որի պատերի հաստատությունը մոտ 1.5 մետր է, երկարությունը` 25 մետր, լայնությունը` 12 մետր.

«Մեր ունեցած նախկին տվյալների համաձայն կարող ենք եզրակացնել (անկասկած, նախնական եզրակացություն է), որ սա դամբարանի վրա կառուցված տաճարական շենք է, այսինքն` առնչվում է նախնիների պաշտամունքի հետ: Հիշու՞մ եք, Խորենացին վկայում է, որ հայոց մայրաքաղաք Արմավիրում եղել են երեք կարեւոր դիցեր` լուսի, արեւի եւ նախնիների պաշտամունքի տաճարներ: Այդ տաճարը, հավանաբար, կառուցված է եղել Վանի թագավորության ժամանակաշրջանում եւ գոյատեւել է մինչեւ քրիստոնեության ընդունումը, այսինքն` շուրջ մեկ հազարամյակ»,- Հակոբ Սիմոնյանը հավելեց նաեւ, որ հիմնական հայտնագործությունները դեռ հետագայում են լինելու` կառույցը վերջնականապես չի պեղվել եւ մոտ 1-1.5 մետրով դեռ գտնվում է հողի տակ:

Հարցին` կա՞ն ապացույցներ, որոնք վկայում են, թե հուշարձանը անմիջական կապ ունի հայերի նախնիների հետ, հնագետը պատասխանեց. «Անմիջապես կապելը հայ ազգի հետ այսօր բավականին դժվար խնդիր է: Բայց մենք հստակ մի բան կարող ենք ասել. այս դամբարանները, առանց որեւէ կասկածի, պատկանում են հնդեվրոպացիներին, ավելին` արիական դամբարաններ են: Այստեղ կատարված թաղման ծեսը նույնական է արիական ծեսի վկայություններին` հնդկական վեդաներին, որոնցում նշված է, թե ինչպես պետք է կատարվի դիաթաղումը, ինչ զոհաբերություններ պիտի արվեն եւ այլն: Հիմնական տերը կամ արքայական զարմի բոլոր անդամների մարմինները դիակիզված են: Դիակիզումը զուտ արիական ծես է»:

Հ. Սիմոնյանը նշեց նաեւ, որ «Ստորին Նավերից» հայտնաբերվել են ռազմի նպատակով օգտագործված ձիու ոսկորներ, որոնք հնագույնն են ողջ Առաջավոր Ասիայում: Իսկ այսօր եվրոպացիների գլխավոր խնդիրներից մեկը ձիաբուծության հայրենիքի բացահայտումն է, որը կարող է տալ բազմաթիվ կնճռոտ հարցերի պատասխաններ. «Ձին հնդեվրոպացիների, արիացիների ամենակարեւոր ատրիբուդներից մեկն է: Եթե մենք կարողանանք վերջնակապես հաստատել, որ Հայաստանն է ձիաբուծության (ռազմի նպատակով օգտագործելու առումով) հայրենիքը, ապա կարող ենք հետագայում վստահաբար ասել, որ եվրոպական քաղաքակրթության արմատները Հայաստանում են: …Եթե կարդաք Աստվածաշունչը, ապա կտեսնենք, որ Թորգոմա տնից էին ամենալավ նժույգները: Ասորեստանի աշխարհակալ արքաները եւ Աքեմենյան արքաները իրենց համար նժույգներ էին բերում Հայաստանից: Հայտնի են եղել Ղարաբաղի նշանավոր նժույգները»:

Մոտ ժամանակներս Մոսկվայում հրատարկվելու է Հակոբ Սիմոնյանի ծավալուն հոդվածը. այստեղ առաջին անգամ գիտականորեն հիմնավորվում է այն տեսակետը, որ Հայաստանը արիացիների հնագույն հայրենիքներից մեկն է:

8-րդ դամբարանաբլրի պեղումները կտեւեն մինչեւ ուշ աշուն: Պեղումների ավարտից հետո Կառավարություն ծրագիր է ներկայացվելու, որպեսզի այդ մոնումենտալ կառույցը, հնավարության դեպքում, վերականգնվի եւ դարձվի զբոսաշրջության կենտրոն:

Россия и Армения - зачем мы нужны друг другу?

Наш спецкор Дарья Асламова попыталась понять - куда идет наш закавказский союзник. К России или от нее

Много лет назад в городе Ереване на одной шумной, типично кавказской вечеринке я ввязалась в жаркую дискуссию с одним отяжелевшим от водки армянином, который всерьез уверял меня, что Иисус Христос - наполовину армянин.

 

- Как же так? На какую половину? - удивлялась я. - Как известно, мама у Христа - еврейка, а папа - Господь Бог. Выходит, Бог по национальности армянин?

 

- А кто ж еще? - совершенно серьезно спросил меня мой собеседник.

 

Спустя почти двадцать лет я вновь оказалась в Ереване и поняла, что города могут меняться, а вот люди - нет. Несмотря на бедность, тяжелое экономическое положение и почти полную политическую изоляцию, армяне остаются страстными и гордыми проповедниками собственной исключительности и все так же бредят ушедшим величием. Те же застольные речи, пышные и образные, как персидские поэмы, те же разговоры о Великой Армении, та же обаятельная и смешная манера гордиться всем армянским и почти очаровательные всплески национального высокомерия. Здесь вам всерьез будут доказывать, что костный мозг армян отличается от костного мозга остального человечества. Но на этой древней земле, где под холмами лежат черепки исчезнувших царств, трудно сказать, нелепа или величественна эта претензия армян на то, что Бог создал их из особой глины.

 

По мнению ученых, из великого множества ушедших народов на земле выжили только две древние нации - армяне и евреи, вечно конкурирующие между собой, одинаково одаренные в сфере финансов, бизнеса, торговли и политики. (Любимая шутка ереванцев: «Что получится, если смешать еврея и армянина? Гарри Каспаров».) Но в отличие от евреев, отгородившихся от всего мира стеной собственной религии, у армян есть чудесная слабость (или великая сила) - их принадлежность к общечеловеческой вере, к христианству. Хотя и тут армяне нашли повод для законной гордости. Армения оказалась первой страной, которая признала христианство государственной религией еще в 301 году нашей эры, а о Христе и апостолах армяне вообще говорят как о своих личных знакомых. Но... «Мы не обладаем еврейской уникальностью, - не без сожаления говорил мне известный армянский политик Ваган Оганесян. - В отличие от нас у евреев совпадает религиозное и национальное самосознание. У нас не было абсолютной замкнутости в самоидентификации, потому что мы христиане, как и другие».

 

Обе нации прошли через чудовищный геноцид, но выжили. Германия со словами раскаяния на устах до сих пор выплачивает компенсации потомкам жертв холокоста. Однако Турция, уничтожившая в начале ХХ века полтора миллиона армян (треть нации), наотрез отказалась признать факт геноцида. Ее не удалось ни морально, ни материально припереть к стенке.

 

Влиятельному армянскому лобби удалось-таки добиться признания факта геноцида рядом европейских стран, однако деньгами тут и не пахнет. «Армяне завидовали особому статусу иудеев и, задействовав свое лобби во Франции, пробили для трагедии 1915 года такую же судебную защиту, что и для еврейского холокоста, - пишет в своей книге «Каббала власти» известный израильский писатель Исраэль Шамир. - Но результат был трагикомическим: армяне подали в суд на крупного еврейского историка... Бернарда Льюиса, и он был осужден парижским судом за «отрицание катастрофы», как Дэвид Ирвинг (известный британский историк, выразивший сомнение в масштабах холокоста. - Д. А.). Но Ирвинг получил три года тюрьмы, а Бернард Льюис оштрафован на один франк...»

 

Каждый новый американский президент клятвенно обещает своим армянским избирателям, что США наконец признают факт геноцида армян, осуществленного турками. (Обама - не исключение.) Каждый год 24 апреля, в день памяти жертв геноцида, десятимиллионная армянская диаспора нетерпеливо ждет, что с уст американского президента сорвется необходимое определение «геноцид». Нынешний год оказался скандальным. За сутки до главной даты Турция и Армения неожиданно и неспроста анонсировали «разморозку» армяно-турецких отношений, шокировав всю европейскую политическую элиту. После переговоров в Щвейцарии было достигнуто принципиальное двухстороннее соглашение о нормализации отношений и об открытии границы (Турция закрыла границу с Арменией еще в 1993 году в знак протеста против оккупации Нагорного Карабаха). На следующий день Обама в своей речи по поводу трагедии 1915 года ограничился армянским выражением «мец ехерн» («катастрофа, или большое бедствие по вине людей») вместо долгожданного термина «геноцид». Что же произошло?

УШИ АМЕРИКАНСКОГО ОСЛА

 

Как только армяно-турецкое соглашение, готовившееся в большом секрете, стало достоянием гласности, радикальная армянская партия «Дашнакцутюн», хлопнув дверью, вышла из правящей коалиции. «Дашнакцутюн» - легендарная националистическая организация с более чем столетней историей. Их операция «Немезис» в двадцатых годах прошлого века, в ходе которой были найдены и уничтожены 60 главных виновников армянского геноцида, вошла в анналы истории мирового терроризма. Нынешний председатель парламентской фракции «Дашнакцутюн» Ваган Оганесян, сам отсидевший три года в тюрьме по обвинению в террористической деятельности, является одним из самых влиятельных армянских политиков. О соглашении с Турцией высказался крайне резко:

 

- Накануне Дня памяти, когда армяне всего мира скорбят по жертвам геноцида, Армения вдруг заявляет, что ведет переговоры с Турцией. В сущности, само заявление - пустая бумажка о добрых намерениях. Турки из этого документа выжали все, максимально использовав сам факт переговоров. Турция уже сейчас практически заявляет, что разговоры о признании армянского геноцида должны умолкнуть: мы, мол, переговариваемся с армянами, не мешайте. Этим документом с президента Обамы снята обязанность выполнить свое обещание избирателям. Он дал трагедии 1915 года эмоциональную оценку, но не юридическую. Геноцид - уголовное преступление против человечества, и тут, естественно, возникают вопросы репараций и контрибуций. Вот этого определения президенту США удалось избежать с нашей помощью. Так что на Западе справедливо считают армяно-турецкие переговоры успехом американской дипломатии. Но дело тут не в маленькой Армении и не в геноциде. Американцам позарез нужна дорога на юг. Их главная задача - суметь содержать и удержать американское и натовское войско в Афганистане. А как туда добраться? Раньше можно было через Пакистан, теперь дорога фактически перерезана. Через Иран закрыто наглухо. Остается Россия или путь через кавказские республики, далее Каспийское море и пара среднеазиатских республик. А как через Кавказ прорвешься, если турецко-армянская граница закрыта? Вот вам и резон открыть границу. Американцы совершенно откровенны и активны. Через Грузиювезти грузы и дольше, и боязно - там нестабильно. Тут и возникает нажим: давайте, ребята, открывайте границу и быстро решайте карабахский вопрос, чтобы дорога пошла дальше на Азербайджан. И еще: американцы хотят поставить свои миротворческие войска на границе с Ираном в Нагорном Карабахе, и они к этому довольно близки.

 

То, что во всей этой большой кавказской игре торчат американские уши, для армянских политиков не секрет. Как не прошел мимо их настороженного внимания апрельский визит Обамы в Турцию, где он заявил, что Турция, стратегический партнер США, должна играть ключевую роль региональной державы и на Кавказе.

 

- Армяно-турецкие переговоры - это инициатива не Турции, не Армении, - говорит экс-министр обороны Армении генерал Вахаршак Арутюнян. - Это хорошо спланированная акция, которая решает стратегическую задачу по увеличению влияния в регионе как со стороны США, так и со стороны Евросоюза. У Америки очевиден интерес: открытие границы, решение карабахского вопроса и ввод миротворческих сил, в составе которых будет минимум российских. А самое главное: выдавить отсюда Россию и ее военное присутствие. Если со стороны Турции угрозы для Армении нет, поднимается следующий вопрос: почему русские пограничники охраняют армяно-турецкую границу? Зачем здесь находится российская база? Вывод отсюда российских войск - это сокращение одной турецкой полевой армии, что несет миллиардную выгоду только с экономической точки зрения. А цель глобальной игры - отторгнуть Кавказ от России и ввести миротворческие войска под любым предлогом. Америке абсолютно все равно, кому принадлежит Нагорный Карабах - Азербайджану или Армении. Им нужен плацдарм.

Со времен турецкой резни прошло уже 94 года. Но армяне помнят все... Фото: АП

ЗАЧЕМ РОССИИ МАЛЕНЬКАЯ АРМЕНИЯ?

 

Армения, небольшая страна с трехмиллионным населением, все последние годы находится на положении осажденной крепости. С одной стороны напирает мощная и на генетическом уровне враждебная Турция, граница с которой до сих пор на замке. С другой стороны - линия фронта с Азербайджаном. Есть узкое окно в Иран, вполне лояльный к Армении, но враждебный к остальному миру. Ну и Грузия, до августа 2008 года служившая «дорогой жизни» между Арменией и ее главным союзником Россией. После грузино-осетинской войны и этот канал открыт только наполовину. Армению и Россию теперь связывает лишь воздушный коридор, который, в свою очередь, целиком зависит от милостивого разрешения турецких или азербайджанских властей.

 

От голода Армению спасает богатая армянская диаспора (частные трансферы составляют около двух миллиардов долларов в год) и спонсорская помощь конгресса США. Есть небольшой экспортный бизнес: коньяк, ювелирные украшения, молибден, но и тут особо не развернешься. Армения вынуждена производить только то, что в состоянии вывезти. «Какие-то грузы ходят до грузинского порта Поти, а оттуда морем, - объяснял мне депутат Ваган Оганесян. - Но Грузия так безжалостно пользуется нашим положением и так безбожно грабит Армению, что, безусловно, не прибавляет симпатий к себе».

 

«Треть наших доходов от торговли с миром достается Грузии, - говорит руководитель Центра глобализации Степан Григорян. - Что значит для Армении открытие границы с Турцией? А то, что ее зависимость от Грузии становится нулевой. Армения сможет торговать через турецкий Трабзон, где коррупционные риски очень низки. Почему Россия спокойно смотрит на активизацию отношений Турции и Армении? Сверхзадача России сегодня - ослабить Грузию. Русские отлично понимают, что грузинская политическая элита в ближайшие 50 лет не будет ориентирована на Россию. Лишение Грузии монополии на армянские транзиты - мощнейший удар по интересам Грузии».

 

«Все это сиюминутная выгода, - возражает депутат Ваган Оганесян. - Как и другой тактический русский расчет: как только у Армении с Турцией нормализуются отношения, Азербайджан впадает в нервный шок и обращает свои взоры на север, в Россию. Поверьте, Турция никогда не кинет своего главного партнера - Азербайджан. Это ее второе «я», тут общая кровь, язык и религия. В России ходит много разговоров на тему: да, России нужно закрепляться на Южном Кавказе, но почему через Армению, а не Азербайджан? Да потому, что если даже Россия ежедневно будет слать в Азербайджан вагоны пряников, он все равно останется протурецким».

 

Азербайджанские политологи насмешливо называют Армению чемоданом без ручки, который России нести тяжело, а выбросить жалко. И в самом деле, зачем России нищая и географически отрезанная от нее Армения?

 

- Знаете, как в противовоздушной обороне считают? Не количество сбитых самолетов, а какой ущерб предотвращен, - говорит экс-министр обороны Армении Вахаршак Арутюнян. - Посчитайте, сколько Россия потеряет, если Армения поменяет ориентацию и завтра выйдет из СНГ. Чем это грозит? Потерей Россией Южного Кавказа со всеми вытекающими отсюда последствиями. С Грузией и так все понятно. Азербайджан серьезно продвинулся по пути интеграции в НАТО, намного глубже, чем Грузия. Их армия переведена на натовские стандарты, а в военно-политической концепции фигурирует ГУАМ, отнюдь не СНГ. Турция так взяла Азербайджан в оборот по всем направлениям, что России там ничего не светит. Остается Армения. Но вся ваша нынешняя психология основана на принципе: зачем мы должны кого-то кормить? Ну не стали кормить. Что, богаче стали жить? Цена геополитической ситуации такова - тратишь сто долларов, получаешь тысячу. Возьмите, к примеру, Белоруссию. Сколько Россия кричала, что Белоруссия нахлебник и хочет газ по специальной цене? Да только то, что в Белоруссии находится военная инфраструктура, и граница для вас отодвигается на сотни километров, экономит России в десятки раз больше денег, чем она дает Белоруссии помощи. Не будь у вас белорусской линии, вам пришлось бы в Смоленской области потратить миллиарды долларов на оборудование театра военных действий - дороги, коммуникации, противовоздушную оборону. Так же здесь, в Армении. Да, вы тратите деньги на охрану нашей границы и на базу, но за счет этого ведете переговоры с Америкой. Почему? Потому что мы союзники, и Америка сознает, что от России зависит весь регион.

 

ФОРПОСТ ХРИСТИАНСТВА

 

Армянам трудно в одночасье перепрыгнуть от ненависти к Турции к внезапной дружбе, и как во все времена политическая борьба в этой небольшой стране - борьба исторической школы против экономической. Правящая партия видит в новой сделке только золото и выгоду, армянская диаспора - плачевную картину бесстыдного компромисса, историки и политологи - новое наступление старого врага. И всех мучает одно сомнение: «Не кинет ли нас Турция?»

 

- Турция всегда кидала и снова кинет, - говорит депутат Ваган Оганесян. - Помните, что случилось в 1920 году? Тогда Ленин и Ататюрк подписали типичный пакт Молотова - Риббентропа: Армению разделили, запад ушел туркам, восток - Советам. Потом восток Армении снова разделили, отдав кусок Азербайджану, чтобы мы не могли выйти из СССР: мы держали Азербайджан, а Азербайджан нас. Ценой этого раздела было братство с Турцией, которая заявила: мы идем в мировую революцию. Для мировой революции, конечно, Турция более важна, чем маленькая Армения. На восток свет большевизма из Москвы шел через Турцию в мусульманские угнетенные страны. Как только Турция получила кусок Армении, свет тут же перестал идти. Турки повернулись в сторону Европы, заключили Лозаннский договор и ушли в кусты. Обманули, кинули и теперь кинут.

 

«Турции интересно соединиться с братским Азербайджаном, а мы им мешаем, - говорит историк Геворг Худынян. - Чтобы решить армянский вопрос, она будет обнимать нас с такой силой, пока не задушит в дружеских объятиях». «Но не можете же вы вечно сидеть в этом транспортном мешке?» - спрашиваю я. «Не можем. Надо строить железную дорогу в Иран. А договариваться с Турцией, чтобы сегодня немножко больше кушать, это не выход из положения». «Но сегодняшняя Турция - это не Османская империя начала прошлого века. Многое изменилось». «Вы так думаете? - иронично спрашивает Худынян. - Знаете, у американцев есть для нашего региона особые разработки, цель которых уничтожение национальных особенностей и создание более космополитичной среды. Здесь трудный мусульмано-христианский регион, это Америку не устраивает. Опыт показывает, что христиане с готовностью принимают идеи глобализации и превращаются в космополитов. Но глобализация хороша, когда все стороны принимают правила игры. Когда-то азербайджанские и турецкие большевики играли в русскую революцию, а теперь они играют в мировую глобализацию, но в основе всего лежит другая, чуждая нам цивилизация. Армения всегда была форпостом христианства». «По-вашему, в XXI веке мы должны строить стены между цивилизациями?» - «Безусловно. Только стена нас спасет».

 

Мнение эксперта

 

Политолог Виталий Третьяков: «Военные союзники стоят дороже, чем нефть»

 

- Армения - государство, которое по всем историческим показателям является союзником России вплоть до военного сотрудничества, это наш форпост на Южном Кавказе. Азербайджан больше интересен нам в финансовом плане: там есть нефть, но в случае вооруженного конфликта России с какой-либо другой страной, я уверен, он не выступит на нашей стороне.

 

Сегодня Москва одновременно поддерживает и Армению, и Азербайджан. Но смотрите, что может произойти дальше: в Баку не исключают силового захвата Нагорного Карабаха, и армяне готовы биться за эту территорию до последней капли крови. Кого в этом случае поддержит Москва? Поэтому нужно делать выбор. Сейчас мы его затягиваем, что само по себе неплохо - кровь не льется. Но долго на двух стульях сидеть не получится. Для России полезнее сотрудничать больше с Арменией. Причина проста: нефть-то у нас и самих есть, а вот военные союзники просто так не создаются.

 

Этот несделанный выбор Москвы и заставляет армян искать возможные выходы в том числе на Турцию, которую, в свою очередь, поддерживают США. А там у Армении очень мощная и активная диаспора. И это позволяет Еревану думать, что если Россия отойдет от решения карабахского вопроса, то диаспора будет воздействовать на Штаты, чтобы те умерили или уменьшили пыл азербайджанцев.

 

Երեկ շատ ուշադիր զննեցի Սերժ Սարգսյանի դեմքը (բնականաբար, հեռուստատեսությամբ` լուրերի ժամանակ), ու եկա այն եզրահանգմանը, որ նրան պլաստիկ վիրահատելն ուղղակի անհրաժեշտությունն է:

Եթե ես պլաստիկ վիրաբույժ լինեի ինքս կառաջարկեի վիրահատել աչքերի տակ գոյացած պարկիկները: Վերջիվերջո, մեր երկրի նախագահն է ու աշխարհում ներկայացնում է մեզնից յուրաքանչյուրին` եթե ոչ բոլոր հայերին, ապա գոնե ՀՀ քաղաքացիներիս` հաստատ:

Հիմնական փուլի ժամանակ կազմակերպիչների` քննություն հանձնողներին օգնելու դեպքեր են արձանագրվել, որոնք կոնֆլիկտների տեղիք են տվել: Նույնիսկ մարզերից մեկում վերջին 2-3 քննությունների դեպքում ԳԹԿ-ն հրաժարվել է տեղի կազմակերպիչների աշխատանքից եւ իր աշխատակիցներին է տեղափոխել այնտեղ: Հարցին, թե հետեւողական են լինելու կարգը խախտողների հանդեպ, ԿԳ փոխնախարարը պատասխանեց, որ երբ որեւէ կասկածելի դեպք է լինում որեւէ մեկի հետ կապված, նրան հանում են կազմակերպիչների ցուցակից:

Էսքանը խոստովանում են, իսկ ինչեր կան, որ չեն խոստովանում կամ էլ` իրենք էլ չգիտեն դրանց մասին: Դե ես էլ չգիտեմ ոչ մի բան. ուղղակի, ենթադրում եմ:


Հա, մյուս կարեւոր բան այն է, որ 4 հոգու, որոնց ձեռքին հուշաթերթիկ էին գտել ու հեռացրել քննասենյակից, թույլ են տվել վերահանձնել, այսինքն` մասնակցել միասնական քննությունների լրացուցիչ փուլին:

Անցյալ տարի եւս հուշաթերթիկից օգտվողներին ընդառաջել էին: Սակայն սա լինելու է վերջինը. պետք է խստորեն զգուշացնել, որ մյուս տարի արտագրելուց բռնվողները չեն պլստալու. “Վերջիվերջո, չպետք է երես տանք, թույլ տանք այդպիսի քայլերի դիմել,- ասաց Մանուկ Մկրտչյանը գալիք տարվա մասին, իսկ այս տարվա վերաբերյալ ասաց,- Դե գիտեք, երեխա է, սխալվել է. միանգամից ճակատագրի վրա քար գցենք? Այս հարցն էլ մյուս կողմից է ծագում”: